هما پرنده افسانه‌ای ایران

همه چیز درباره هما

همای اوج سعادت به دام ما افتد/ اگر تو را گذری بر مقام ما افتد

همای سعادت فقط یک مفهوم و افسانه در دل فرهنگ ایران نیست که اشعار و افسانه‌اش در بین مردم دهان‌به‌دهان بچرخد. همای سعادت پرنده‌ای است که اگرچه نامی زیبا دارد؛ اما یک لاشخور در دسته پرنده‌ها به شمار می‌رود که واقعیت آن با آنچه از او می‌شناسند بسیار متفاوت است. پرنده هما که در فرهنگ ایرانی جایگاه ویژه‌ای دارد و در ادبیات و هنر ایران نماد خوشبختی و سعادت است یکی از مهم‌ترین پرندگانی است که می‌توان برای پرنده‌نگری به سراغش رفت و این مظهر سعادت را از نزدیک تماشا کرد.

تور پرنده نگری

هما پرنده افسانه‌ای

اگر اهل پرنده نگری هستید و می‌خواهید در تور یک روزه به دیدن هما بروید بهتر است در مورد آن بیشتر بدانید. پرنده هما (نام علمی: gypaetus barbatus)، با نام «مرغ استخوان‌خوار» یا «کرکس ریش‌دار» نیز شناخته می‌شود. این پرنده یک گونه شکاری لاشه خوار بزرگ‌جثه از تیره بازان و راسته بازسانان به شمار می‌رود که محل زندگی آن کوه‌های مرتفع آفریقا، آسیا و جنوب اروپا است.

پرنده هما یکی از جذاب‌ترین پرندگانی به شمار می‌رود که هدف بسیاری از افراد در تور یک روزه پرنده نگری است. این پرنده در طول سال در یک مکان می‌ماند و در هر فصل تنها یک یا دو تخم می‌گذارد. پرنده هما اغلب تک‌همسر است؛ هرچند در مواردی چند شوهری نیز در میان آنها دیده شده است. یکی از رفتارهای جالب هما این است که پرندگان بالغ آن به نشانه علاقه پاهای خود را در هم قفل می‌کنند و مسافت طولانی را با هم در آسمان طی می‌نمایند. 

ویژگی‌های ظاهری پرنده هما

یکی از بخش‌هایی که در هنگام شرکت در تورهای یک روزه پرنده نگری توجه به آن ضرورت دارد ویژگی‌های فیزیکی پرنده هما است. طول بدنی هما به طور معمول بین ۹۴ تا ۱۲۵ سانتی‌متر، فاصله بین دو بال آن ۲۳۱ تا ۲۸۳ سانتی‌متر و وزن آن بین 4.5 تا 7.8 کیلوگرم است.

نر و ماده پرنده هما به هم شباهت دارند و بدون تغییرات فصلی هستند؛ هرچند اندازه ماده اندکی بزرگ‌تر از نر است. پرنده هما بر روی زمین با پاهای قوی و مچ پاهای کوتاه به شکل اردک‌وار راه می‌رود و دم آن بین 42.7 تا ۵۲ سانتی‌متر طول دارد. یکی از ویژگی‌های ظاهری پرنده هما حلقه قرمز رنگ در اطراف چشم و نقاب روی صورت و بال‌های سیاه آن است. گونه نابالغ پرنده هما رنگ قهوه‌ای و خاکستری تیره دارد؛ در صورتی که پرهای سر و سینه همای بالغ زرد است.

تغذیه پرنده هما

یکی از شگفتی‌های جالب در مورد پرنده افسانه‌ای هما تغذیه آن است. هما مانند دیگر کرکس‌ها به طور عمده لاشه خوار است؛ اما عمده غذای این پرنده را مغز استخوان تشکیل می‌دهد. این پرنده با پرت کردن استخوان‌ها از ارتفاعات زیاد آنها را به قطعات کوچک‌تر تقسیم می‌کند تا قابل خوردن باشند و از لاک‌پشت‌های زنده نیز به همین شکل تغذیه می‌کند. این پرنده تنها گونه کرکس به شمار می‌رود که رژیم غذایی آن ۷۰ تا ۹۰ درصد استخوان است.

میزان ph اسید معده هما را برابر با یک می‌دانند و همین مسئله باعث می‌شود فقط حدود  ۲۴ ساعت طول بکشد تا تکه استخوان‌های بزرگ در معده هما به آرامی هضم شوند.

غذای مورد علاقه این پرنده، پستانداران کوچک‌جثه مانند گوسفند است و گونه‌های بزرگ‌تر مانند گاو یا اسب چندان مورد علاقه این پرنده نیستند. خرگوش‌های کوهی، خرگوش‌های صحرایی و مارموت‌ها از دیگر حیواناتی هستند که توسط هما شکار شده‌اند. اگرچه در مواردی دیده شده هما به جانوران بزرگ‌تر از خود همچون بز کوهی یا آهو سنگی نیز حمله کرده باشد؛ اما بسیاری معتقدند این مسئله به دلیل برخورد تصادفی و غیرعمد هما با این حیوانات بوده است.

محل زندگی پرنده هما

برای اینکه بتوان به سراغ پرنده هما در تور پرنده نگری رفت باید دانست که این پرنده پر حکایت در چه مکان‌هایی زندگی می‌کند. پرنده هما در ارتفاعات جنوب اروپا، آفریقا، قفقاز، شبه‌قاره هند و تبت زندگی می‌کند. در ایران در «ذخیره‌گاه زیست‌کرۀ گنو» و منطقه حفاظت‌شده «بوزین و مره‌خیل» می‌توان شانس دیدن این پرنده را به دست آورد، همچنین روایت می‌شود این پرنده در اطراف تهران، حوالی طالقان و قزوین نیز مشاهده شده است. این پرنده در ارتفاعات ۳۰۰۰ تا ۴۵۰۰ متر بالاتر از سطح دریا زندگی می‌کند؛ اما بیشتر گونه‌های آن به طور معمول در ارتفاعات ۲۰۰۰ متری از سطح دریا ساکن هستند.

وضعیت بقای پرنده هما

هما در مناطق مختلف جهان شرایط متفاوتی دارد. تراکم پرنده هما به شکل کلی کم است و هم اکنون در بخش‌هایی از رشته‌های اوراسیا که این پرنده زندگی می‌کند ۱۰ تا ۵۰۰ جفت پرنده هما مشغول زیست هستند. هما را به عنوان یکی از پرندگان در خطر انقراض در اروپا می‌شناسند؛ هرچند امروزه احیای جمعیت هما در فرانسه موفقیت‌آمیز بوده و تعداد آن روبه‌افزایش است. اتیوپی یکی از کشورهایی است که تعداد بالا و طبق تخمین‌ها ۱۴۰۰ تا 2200 قطعه از این پرنده در آن زندگی می‌کنند. آمار هما در بخش‌هایی از رشته‌های هیمالیا نیز قابل توجه است و مقدار آن را زیاد و پایدار می‌دانند. در ایران نیز برخی کارشناسان معتقدند هما در معرض خطر انقراض است.

شاید برای بسیاری از افراد علاقه‌مند به پرنده نگری آشنایی با دلایل انقراض این پرنده از اهمیت برخوردار باشد. یکی از مهم‌ترین دلایل افزایش خطر انقراض پرنده هما تأثیرات عوامل انسانی است. افزایش جمعیت انسان‌ها و توسعه زیرساخت‌ها مانند گسترش جاده‌ها و خطوط برق در مناطقی که این پرنده زندگی می‌کند باعث می‌شود تا زندگی این پرنده به خطر افتد. کاهش دسترسی به منابع غذایی، خوردن لاشه‌های مسموم و کشتار این پرنده نیز از دیگر دلایلی هستند که می‌توانند عامل انقراض همای سعادت باشند.

نقش همای سعادت در اساطیر ایران و فرهنگ

یکی از مهم‌ترین نکات در مورد پرنده هما، نقش پررنگ این پرنده در ادبیات ایران و در فرهنگ کشورهایی همچون ازبکستان، مصر، آناتولی، هند، اقوام غُز و بوداییان تبت است. پرنده هما نماد سعادت و خوشبختی است به گونه‌ای که اگر سایه‌اش بر سر هر فردی بیفتد سعادت و کامرانی نصیب او خواهد شد. هما در افسانه‌ها با پرنده همایی که در طبیعت می‌شناسیم و برای پرنده نگری به سراغش می‌رویم متفاوت است. این پرنده، پرنده‌ای بهشتی به شمار می‌رود که نیمی از وجودش نر و نیمی دیگر ماده (آنیما و آنیموس) است. این پرنده طبق افسانه‌ها هرگز بر روی زمین نمی‌نشیند و سایه‌اش باعث سعادت افراد روی زمین می‌گردد.

در ادبیات فارسی هما را نماد فر و شکوه می‌دانند و حضورش را خوش‌یمن می‌شمارند. این پرنده در افسانه‌های کشورهای مرکز آسیا همچون ققنوس از کرامت خاصی برخوردار است و در اشعار شاعران بزرگی همچون سعدی، فردوسی، حافظ و نظامی به دفعات ذکر شده است.

پرندگان افسانه‌ای دیگر ایران

یکی دیگر از پرندگانی که نقش مهمی در ادبیات و دنیای اساطیر ایرانی دارد سیمرغ است. سیمرغ را یک پرنده اسطوره‌ای - افسانه ایرانی می‌دانند که طبق روایات شباهت بسیاری به پرندگان دیگری همچون شاهین، وارغن، کرشیفت، امرو و کمروی اوستایی، عنقای عربی، فونیکس یونانی، گرودای هندی، هما و ققنوس در ادبیات فارسی دارد. این پرنده نقش مهمی را در داستان شاهنامه دارد؛ او زال را پرورش می‌دهد و او را زیر بال خویش پشتیبانی می‌کند. سیمرغ نشسته در کوه قاف در شاهنامه صاحب شخصیتی دانا و خردمند است و  به رازهای نهان آگاهی دارد. سیمرغ به جز شاهنامه در کتاب «منطق‌الطیر» عطار نیشابوری نیز نقش مهمی را به خود اختصاص داده است. حضور این پرنده در معماری نیز پر رنگ است و به شکل نگاره‌های زیبایی در دوره ایران ساسانی در بسیاری از جام‌ها و ظرف‌ها با دم طاووس، بدن عقاب، سر سگ و پنجه‌های شیر نقش بسته است.

ققنوس یکی دیگر از پرنده‌های افسانه‌ای ایرانی است که گفته می‌شود مرغی نادر و تنهاست به شکلی که هیچ‌گونه جفت و زایشی ندارد. آن‌طور که افسانه‌ها روایت می‌کنند، این پرنده هر هزار سال یک بار بر توده‌ای بزرگ از هیزم بال می‌گشاید و آواز می‌خواند. او آن‌چنان در آواز خود غرق می‌شود که خود را در آتش می‌سوزاند و از خاکسترش ققنوسی دیگر متولد می‌گردد. این پرنده در ادبیات ایران از جایگاه خاصی برخوردار است و در ادبیات کشورهای دیگری همچون چین، مصر باستان و حتی فرهنگ اروپایی رد پایش دیده می‌شود.

پرنده‌نگری با دالاهو

دنیای پرنده نگری دنیایی بزرگ و سراسر دیدنی است که با دیدن پرندگانی همچون همای سعادت می‌تواند دنیای جذاب‌تری باشد. این پرنده افسانه‌ای که در واقع یک نوع لاشخور به شمار می‌رود یکی از عجیب‌ترین پرندگانی است که می‌توان در ایران به سراغش رفت و دنیای افسانه‌ای آن را در تور پرنده نگری از نزدیک تماشا کرد. پرنده هما اگرچه ظاهر و زندگی عجیبی دارد و افسانه‌های بسیاری را در رابطه با خود بسط داده است اما شاید دیدن آن بتواند یک تجربه خوش‌یمن در زندگی افرادی باشد که برای دیدن این پرنده سختی‌هایی را متحمل شده‌اند. اگر دوست دارید بیشتر با پرندگان و طبیعت ایران آشنا شوید، در تورهای طبیعتگردی دالاهو و پرنده نگری منتظرتان هستیم. از تور چین تا چابهار با شما همراه هستیم.